Piotr Artomius – Luteranin i humanista z Grodziska.

Piotr Artomius – Luteranin i humanista z Grodziska. 1

Mija właśnie 500 lat od chwili, kiedy Marcin Luter 31 października 1517 r. przybił na drzwiach wirtemberskiego klasztoru 95 tez wzywających do naprawy kościoła katolickiego.

W ten sposób rozpoczęła się reformacja w wyniku, której doszło do powstania nowych wyznań chrześcijańskich. Nowinki religijne z zachodu przedostawały się do Rzeczypospolitej, a tutaj również znajdowali się naśladowcy rozumienia religii wg Lutra, Kalwina czy Husa. Innowierców nie brakowało również w Grodzisku, który w XVI w. był jednym ze znaczących ośrodków reformacji na ziemiach polskich.

Jak to możliwe ? Jednymi z największych krzewicieli idei reformacji w Wielkopolsce byli XVI- wieczni właściciele Grodziska – rodzina Ostrorogów. Wraz z nimi nową wiarę przejmowali prawdopodobnie poddani, a do naszego miasta ściągali zwolennicy protestantyzmu z innych miast Wielkopolski, gdzie wpływy protestantyzmu były mniejsze.

Reformacja zawładnęła Grodziskiem do końca XVI wieku. Protestanci przejęli wtedy we władanie ówczesny kościół farny. Przez okres jednego pokolenia (około 30 lat) stanowili największą siłę intelektualną naszego miasta, akurat w okresie bujnego rozkwitu polskiego renesansu.

Pośród najbardziej znanych ludzi reformacji w Polsce wymienia się Erazma Glicznera- teologa, publicystę luterańskiego, który przewodniczył tutejszej gminie ewangelickiej. W Grodzisku działali ponadto Melchior Nering (Nehring)- prowadzący w naszym mieście drukarnię luterańską oraz Piotr Krzesichleb zwany Artomiusem, który urodził się 26 lipca 1552 roku w naszym mieście i pochodził z tutejszej rodziny mieszczańskiej. Jego ojciec, Łukasz Krzesichleb, był szewcem i ławnikiem miejskim.

Piotr uczęszczał do szkoły luterańskiej przy zborze w Grodzisku, później został nauczycielem domowym dzieci Stanisława Ostroroga. Wychowywał Jana Ostroroga – późniejszego wojewodę poznańskiego i jego brata Mikołaja, kasztelana bełskiego.

Dzięki wsparciu możnej rodziny wyjechał za granicę i w 1577 rozpoczął studia uniwersyteckie w Wittenberdze, będącej wówczas głównym centrum reformacji. Zgodnie z renesansowym zwyczajem Piotr przybrał sobie nazwisko na modę antyczną – Artotomius (skrócone Artomius).

Po powrocie do Polski (1578) rozpoczął działalność jako kaznodzieja kościoła ewangelickiego w Warszawie. Po trzech latach musiał jednak uchodzić ze zdominowanego przez katolików Mazowsza. Przebywał krótko w Węgrowie i Kryłowie – posiadłości swojego wcześniejszego wychowanka Mikołaja Ostroroga. W 1586 został powołany na kaznodzieję w toruńskim kościele Marii Panny i aż do śmierci był związany z tym miastem. Artomius miał umiarkowane poglądy teologiczne, był zwolennikiem ugody sandomierskiej z 1570, czyli porozumienia pomiędzy wyznaniami reformowanymi: luteranami, kalwinami i braćmi czeskimi. Zgodę sandomierską uważa się za najstarszy akt ekumeniczny w Europie.

Artomiusz był znanym pisarzem religijnym posługującym się polszczyzną renesansową oraz pedagogiem związanym z Gimnazjum Akademickim w Toruniu. Pisał liczne panegiryki (uroczyste teksty pochwalne), kazania, utwory religijne, pieśni kościelne. Najważniejszym jego dziełem był Kancjonał w języku polskim wydany w 1587, zatytułowany „Cantional albo Pieśni Duchowne z Pisma Św. ku czci a chwale P. Bogu sporządzone”. Do lat dwudziestych XVIII wieku doczekał się 11 dalszych wydań i przeróbek. Kancjonały Artomiusza odegrały znaczą rolę w dziejach ewangelickiego piśmiennictwa religijnego i muzyki staropolskiej. Zawierały około 250 pieśni i 150 melodii.

W ramach prac nad podręcznikami dla toruńskiego gimnazjum wydał w 1591r. słownik łacińsko-niemiecko -polski zatytułowany Nomenclator selectissimas rerum appelationes tribus linguis Latina, Germanica, Polonica explicatas indicans in usum scholarum Borussiacarum et Polonorum, który był przeróbką łacińsko-niemieckiego słownika Johanna Bibera. Trójjęzyczny Nomenclator był najczęściej wznawianym słownikiem polskim w XVII wieku, ale większość edycji podpisana była fałszywie nazwiskiem Murmeliusza.

Piotr Krzesichleb zmarł 2 sierpnia 1609 roku w Toruniu, prawdopodobnie chwilę przed wygłoszeniem kazania w kościele Marii Panny. Tam został pochowany. Postawiono mu pomnik, który jednak nie przetrwał do naszych czasów.

Wtajemniczeni toruńscy przewodnicy miejscy, zagadnięci o Artomiusa, potrafią wskazać miejsce jego prawdopodobnego spoczynku.

Sebastian Skrzypczak

Źródło: J. Czechowski – „Artomius” w Wiadomościach Grodziskich nr 10,11 z 1989r.

Wykorzystano zdjęcie: Nat Arnett, freeimages.com

0 0 głosuj
Ocena artykułu

Rozwój lokalnych mediów potrzebuje finansowania, Twoje wpłaty czynią nas niezależnymi i samowystarczalnymi. Dziękujemy.

Wybrane dla Ciebie

Opublikował: PGO24

Subskrybuj
Powiadom o
guest
1 Komentarz
Najstarsze
Najnowsze Najlepiej oceniane
Inline Feedbacks
Pokaz wszystkie komentarze
Michał Szała
Michał Szała
2 lat temu

Został tam pochowany w tym samym kościele, co Anna Wazówna, siostra Zygmunta III, która chociaż była z królewskiego rodu i z tej racji powinna spocząć w katedrze wawelskiej, to jednak papież zakazał chowania protestantów na poświęconych katolickich cmentarzach. Przez kilka lat jej ciało przechowywano na zamku w Brodnicy.

1
0
Co o tym myślisz? Prosimy o komentarz.x
()
x